“मला खूप चिंता वाटत आहे, माझ्या हृदयाची धडधड वाढली आहे, माझे हात थरथरत आहेत, मला श्वास घेण्यास त्रास होत आहे आणि मला वाटत आहे की मला हृदयविकाराचा झटका येणार आहे…” - अशा तक्रारी घेऊन अनेक रुग्ण आपत्कालीन विभागात येतात. चिंता विकार, विशेषतः पॅनिक अटॅक, हे जगभरात आढळणाऱ्या सर्वसामान्य मानसिक विकारांपैकी एक आहेत. त्यांचे प्रमाण सुमारे ६ टक्के असून, १८ ते ३० वर्षे वयोगटातील महिलांमध्ये त्यांचे प्रमाण अधिक आढळते. भारतात सुमारे आठ व्यक्तींपैकी एकाला कोणत्या ना कोणत्या प्रकारचा चिंता विकार असल्याचे आढळते.(What to do during a panic attack)
पॅनिक अटॅकची लक्षणे अचानक सुरू होतात. अस्वस्थता आणि तीव्र चिंता यासोबत हृदयाची धडधड वाढणे, घाम येणे, हात थरथरणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे, चक्कर येणे तसेच “काहीतरी भयंकर घडणार आहे” किंवा “मृत्यू जवळ आला आहे” अशी भावना होऊ शकते. ही लक्षणे काही मिनिटे तीव्र स्वरूपात जाणवतात, लाटेसारखी येतात आणि काही वेळाने कमी होतात.(Panic attack symptoms causes and immediate steps)
चिंता विकारांमध्ये आयुष्यातील अनेक बाबींबद्दल सतत चिंता, झोपेच्या समस्या, स्नायूंमध्ये ताण, चिडचिडेपणा आणि कधी कधी पॅनिक अटॅकसारखी लक्षणे दिसतात. अशा लक्षणांमध्ये, विशेषतः छातीत दुखणे, धडधड किंवा श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास, सर्वप्रथम हृदयाशी संबंधित आजार आहे का याची वैद्यकीय तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे. हृदयाशी संबंधित समस्या नसल्याचे स्पष्ट झाल्यानंतर पुढील तंत्रांचा उपयोग करता येतो. (How to manage a panic attack at home)
पॅनिक अटॅक आला तर काय करावे?
- १. एखाद्या शांत ठिकाणी आरामात बसा. मदत मागा किंवा कुटुंबातील एखाद्या व्यक्तीला फोन करा.
- एखाद्या चौकोनी वस्तूच्या किंवा खिडकीच्या चौकटीकडे लक्ष केंद्रित करा. ४ सेकंद श्वास आत घ्या, ४ सेकंद रोखून ठेवा, ४ सेकंद श्वास सोडा आणि पुन्हा ४ सेकंद रोखून ठेवा. बरे वाटेपर्यंत हे पुन्हा पुन्हा करा.
- अजून एक उपाय म्हणजे ४-७-८ श्वसन प्रकारात ४ सेकंद श्वास आत घ्या, ७ सेकंद रोखून ठेवा आणि ८ सेकंद संथपणे श्वास सोडा. बरे वाटेपर्यंत पुनरावृत्ती करा.
- वर्तमान क्षणाशी जोडून ठेवणारे तंत्र (Grounding techniques) महत्त्वाचे. आजूबाजूला पाहून ५ दिसणाऱ्या, ४ स्पर्श करता येणाऱ्या, ३ ऐकू येणाऱ्या, २ वास जाणवणाऱ्या आणि १ चव अनुभवता येणाऱ्या गोष्टी ओळखा. यामुळे भविष्यातील चिंतेपासून लक्ष वर्तमानाकडे येण्यास मदत होते.
- भावनांना नाव द्या. “मला चिंता वाटत आहे”, “मला भीती वाटत आहे”, “मला दुःख झाले आहे” अशा प्रकारे भावना शब्दांत व्यक्त करा.
- भावनांकडे तात्पुरत्या लाटांप्रमाणे पाहा. भावना येतात आणि जातात; त्या आपली ओळख ठरवत नाहीत. “मी चिंताग्रस्त आहे” याऐवजी “मला सध्या चिंता जाणवत आहे” असे स्वतःला सांगा.
- मानसोपचारतज्ज्ञांनी आपत्कालीन परिस्थितीसाठी औषध लिहून दिले असल्यास ते केवळ डॉक्टरांच्या सूचनेनुसारच घ्या. स्वतःहून औषध सुरू किंवा बंद करू नका.
- विचार आणि वर्तनावर आधारित मानसोपचार पद्धती चिंता हाताळण्यासाठी प्रभावी कौशल्ये शिकवतात. उदाहरणार्थ, “मला हृदयविकाराचा झटका येत आहे” या विचाराऐवजी शारीरिक लक्षणांचा अधिक वास्तववादी अर्थ लावण्यास शिकवले जाते.
- चिंता विकार आणि पॅनिक अटॅक उपचाराने नियंत्रणात येऊ शकतात. सुरुवातीची लक्षणे ओळखा आणि योग्य तंत्रांचा वापर करा. मात्र नवीन किंवा तीव्र शारीरिक लक्षणे असल्यास प्रथम आपत्कालीन विभागात जाऊन तपासणी करून घ्या. त्यानंतर संपूर्ण मूल्यमापन आणि योग्य उपचारांसाठी मानसोपचारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
- चिंता सामान्य आहे आणि तिच्यावर उपचार उपलब्ध आहेत. योग्य वेळी मदत घेणे महत्त्वाचे आहे.
(डॉ. संचिता गौर मानसोपचारतज्ज्ञ असून नाशिकच्या वसंतराव पवार मेडिकल कॉलेजमध्ये असिस्टंट प्रोफेसरही आहेत.)
