रविवार दुपारची वेळ. राजेश आणि त्याची आई नुकतेच जेवून उठले होते. आई टीव्हीसमोर जाऊन बसली आणि राजेश खोलीत गेला. काहीवेळाने खोलीतून मोठमोठ्याने मंत्राचा आवाज ऐकू यायला लागला. आई खोलीत जाताच तिने पाहिले की राजेश खोलीचे सर्व पडदे बंद करून एका मिणमिणत्या मेणबत्तीच्या प्रकाशात खोलीच्या कोपऱ्यात डोळे मिटून मोठमोठ्याने काहीतरी म्हणत होता. आई ते सर्व पाहून हबकली.
तिने पटकन लाइट लावले, पडदे उघडले आणि राजेशजवळ जाऊन त्याला हलवून हाका मारू लागली. राजेश दचकला, डोळे उघडले. प्रखर उजेडामुळे त्याला काही काळ अंधुक दिसत होते. आपल्या जवळ असणाऱ्या आकृतीला त्याने पुढचा मागचा विचार न करता पूर्ण ताकद लावून मागे ढकलले. ती ओरडत होती, हा घाबरला. त्याने उठून तिला थोबाडीत मारली. तिने स्वतःला वाचवण्याकरता टेबलवरचे पुस्तक समोर केले. ते भिरकावत त्याने तिचा गळा धरला.
आवाज ऐकून शेजारी घरात शिरले. आईची सुटका केली आणि राजेशला खोलीत बंद करून ठेवले. यासारखे प्रसंग आम्हा मानसोपचारतज्ज्ञांना नातेवाईकांकडून वेळोवेळी ऐकायला मिळत असतात. मानसिक आणीबाणीचे क्षण काही कोणाला सांगून येत नसतात. त्यामुळे प्रत्येक काळजीवाहकाला (Caregiver) आणि सामान्य नागरिकांना ही परिस्थिती हाताळण्याच्या पद्धतीशी ओळख होणे गरजेचे आहे.
त्यालाच मानसिक आणीबाणी म्हणता येईल. (Psychiatric Emergencies) म्हणजे जेव्हा एखाद्या व्यक्तीच्या मनात अचानक वैचारिक किंवा भावनिक बदल घडतात आणि त्याचा त्याच्या वागण्यावर परिणाम होतो. त्यामुळे तो स्वतःच्या किंवा इतरांच्या जीवाला धोका निर्माण करू शकतो. यामध्ये प्रमुख लक्षणे म्हणजे स्वतःला संपवण्याचे तीव्र विचार मनात येणे किंवा त्याचा प्रयत्न करणे, इतरांवर जीवघेणा हल्ला करण्याचा प्रयत्न करणे, तीव्र आक्रमकता, हिंसक वर्तन किंवा नसलेल्या गोष्टी दिसणे/ ऐकू येणे. या काही परिस्थिती अशा आहेत जिथे क्षणाचाही विलंब घातक ठरू शकतो.
पाश्चात्य देशांप्रमाणे आपल्याकडे मोठ्या प्रमाणात मानसिक रुग्णांना हाताळणारी शासकीय यंत्रणा नाही किंवा सायकियाट्रिक रुग्णवाहिकाही नाहीत. त्यामुळे या आणीबाणीच्या काळात रुग्णाचे कुटुंबीय आणि काळजीवाहक हेच प्रमुख रक्षक ठरतात.
(डॉ. ऋचा सुळे खोत नाशिकस्थित ख्यातनाम मानसोपचारतज्ज्ञ आहेत.)
